Nyuton Beşiyi

Bu qurğu fizikanın ən sadə, amma təsirli nümayiş vasitələrindən biridir. Yan-yana, eyni hündürlükdə asılmış polad kürələrdən ibarətdir. Bir və ya bir neçə kürə yuxarı qaldırılıb buraxıldıqda, toqquşma anındakı enerji və impuls zəncirvari şəkildə digər kürələrə ötürülür. Təsir nəticəsində qarşı tərəfdə eyni sayda kürə eyni sürətlə hərəkətə başlayır. Bu, Nyutonun üçüncü qanunu olan “Təsir əks-təsirə bərabərdir” prinsipinin aydın nümunəsidir.

Qurğu həmçinin enerji və impulsun saxlanma qanunlarını vizual şəkildə nümayiş etdirir. Müşahidə zamanı görmək olar ki, hərəkət tədricən dayanır — bu, havanın müqaviməti və istilik itkisi kimi amillərlə izah olunur. “Nyuton Beşiyi” sadə quruluşuna baxmayaraq, mexanikanın əsas prinsiplərini əyani şəkildə göstərir.

Fizikada “Təsir əks-təsirə bərabərdir” qanunu XVII əsrdə İsaak Nyuton tərəfindən elmi formaya gətirilib. Kürələrin toqquşması və enerji ötürülməsini əyani göstərən ilk riyazi-rəqqas tipli qurğular isə XVI–XVIII əsrlərdə, məsələn, Edm Mariot (Edme Mariotte) və Kristian Haygens (Christiaan Huygens) tərəfindən hazırlanıb.

Müasir “Nyuton Beşiyi” termini isə 1967-ci ildə ingilis aktyoru Simon Prebble tərəfindən formalaşdırılıb. O, bu adı tətbiq edərək qurğunu öz şirkəti — Scientific Demonstrations Ltd. vasitəsilə bazara təqdim edib.